تعريف مرتع

مرتع را به انگليسي Range گويند و بطور خلاصه اراضي يا پوششي گياهي است كه به دليل يكسري موانع و مشكلات طبيعي (پستي و بلندي) و يا عوامل اقليمي(دماي پائين، خشكي زياد، ...) براي زراعت و كشاوزي مناسب نيستند لذا براي چراي دام مورد استفاده قرار مي گيرند.

تقسيم بندي مرتع

1-مراتع طبيعي Range land

بشر در ايجاد توليد و خلق اين نوع مراتع دخالتي نداشته است.

2-مراتع دست كاشت Pasture

انسان در خلق اين مراتع دخالت و نقش دارد.

3-علفزارها Grass land

معمولاً پوشش غالب آن از گونه گندميان است و متعلق به مناطق نيمه خشك تا مرطوب و نوعي از اين پوشش ها در مناطق گرم و مرطوب يافت مي شوند كه به آنها ساوان Savan مي گويند. در تمام اين مراتع ساختار و تركيب گونه ها از لحاظ پوشش غالب علفي يا غير خشبي مي باشد.

4-مراتع مشجر

مراتعي هستند كه در كنار گونه هاي غالب بوته اي يا علفي تعدادي هم درخت و يا درختچه حضور داشته باشند. مانند اراضي سياه بيشه در زير ارتفاعات كندوان و يا جاده رشت منجيل و يا ارتفاعات زاگرس. نوعي از اين مراتع مشجر را در گيلان و مازندران كه داراي پوشش جنگلي است علف چر گويند. دامداران محلي از اين مراتع استفاده بي رويه و غلط انجام داده و باعث تخريب پوشش گياهي آن مراتع مي‌شوند(در فصل رويش گياهي دام ها در آن جا چرا مي كنند و مانع تجديد حيات و در نتيجه تخريب اين مراتع مي شوند).

5-تقسيم بندي مراتع خاص ايران

يكنوع تقسيم بندي مراتع از لحاظ شيوه كاربري سنتي است كه در بين دامداران كوچ رو يا عشايري ايران رواج دارد و از ارتفاعات تا منطق پست ـچنانچه از ارتفاعات شروع كنيم) عبارت خواهند بود از:

الف)مراتع ييلاقي

در مناطق مرتفع، كوهستاني و با دماي پائين و با ميزان بارش نسبتاً زياد واقع شده معمولاً گونه هاي تشكيل دهنده اين مراتع گونه هاي مرغوب و خوش خوراك هستند و كمتر مورد تجاوز و تاخت و تاز قرار مي گيرند(از لحاظ كشاورزي) مانند ارتفاعات كلاردشت، شمال زاگرس، دامنه هاي سبلان، اردبيل و مغان و بخشهائي از زاگرس(سميرم). فشار دام و چرا در اين مراتع كمتر است.

ب)مراتع مياب بند:

مراتعي هستند كه توسط عشاير و يا دامداران كوچ رو در بين ييلاق قشلاق و تغيير مكان بر اساس تغيير فصل و دو مرتبه در طول سال مورد بهره برداري و چراي دام قرار مي دهند بنابراين اين مراتع بيشتر مورد چراي دام و تجاوز دامداران قرار گرفته و تحت چراي مفرط و بيش از اندازه هستند از سوي ديگر اين مراتع بيشتر توسط كشاورزان نيز جهت توسعه كشتديم، و در سالهاي اخير براي اجراي طرحهاي گوناگون نظير طرح طوبي مورد تجاوز قرار مي گيرند. مثل مراتع اطراف تهران، كرج و زنجان و...

ج)مرتع هاي قشلاقي:

در فصل سرد و زمستان مورد استفاه و چراي دام عشاير و دامداران متحرك قرار مي‌گيرند كه در فصل گرم به قضلاق و در فصل سرد به ييلاق مي روند مانند:مرتع‌هاي قم، ساوه، مرتع هاي قشلاقي در منطقه هاي پست و گرم معتدل قرار مي گيرند.

6-تقسيم بندي مرتع ها از لحاظ ميزان توليد علوفه(بيوماس گياهي)

مجموع توليد حيواني و گياهي را در يك اكوسيستم بيوماس مي گويند كه از منبع حيواني(بافت حيواني) و منبع گياهي(بافت گياهي) تشكيل شده است.

تقسيم بندي مرتع ها از لحاظ ميزان توليد علوفه(ماده خشك) در هكتار به شرح زير است:

الف)مرتع هاي مرغوب:

آنهاييكه ميزان توليد علوفه در هكتار در آنها در يك دوره رويش سالانه 450 كيلوگرم ماده خشك باشد. حدود 19-14 ميليون هكتار از مرتع هاي ايران جزء اين دسته هستند.

ب)مرتع هاي متوسط:

كه مقدار توليد در هكتار آنها در يك دوره رويش ساليانه حدود 150 كيلوگرم ماده خشك(علوفه خشك) است. 30-25 ميليون هكتار از مرتع هاي ايران جزء اين دسته هستند.