دروغ در فضايل اخلاقى

در كمالات روحى سه جور دروغ تصور مى‏شود:

يكى آن است كه دروغ گو مى‏داند كه فاقد فضيلت است و به دروغ، ادعاى داشتن‏فضيلتدارد; مى‏داند كه عاطفه ندارد، ولى ادعاى عاطفه مى‏كند.

ديگر آن كه حقيقت فضيلت را به درستى ندانسته و در تشخيص مصداق، اشتباه‏مى‏كند ودعوى داشتن فضيلت دارد. حسود است و به شخصيتى حسد مى‏ورزد، ولى‏حسادت خود را تنفراز ريا كارى و عوام فريبى مى‏پندارد.

سوم آن كه حقيقت فضيلت را به خوبى مى‏داند و خودش هم فاقد آن است، ولى‏زيادى خودخواهى و شدت خود پسندى موجب مى‏شود كه خود را داراى آن‏فضيلت‏بداند. او اگر وجدانخود را حاكم قرار دهد، پى مى‏برد كه داراى آن فضيلت‏نمى‏باشد، ولى چيزى كه در ميانافراد خود پسند يافت نمى‏شود وجدان مى‏باشد وبس; خود خواهى راه حقيقت و سعادت را براين دسته بسته است.

معمولا خود پسندى، بيش‏تر در كسانى يافت مى‏شود كه تا حدى در موقعيتى كه‏دارندموفقيتى به دست آورده باشند، هر چند آن موفقيت، كوچك باشد و خودشان‏هم در پيدايشآن، چندان سهيم نباشند، بلكه آن را اوضاع و احوال خانوادگى يا محلى‏ايجاد كردهباشد.

دروغ در ايمان

عرب‏هايى به حضور رسول خداصلى الله عليه وآله شرفياب مى‏شدند و ادعاى ايمانمى‏كردند.آن‏ها يا حقيقت ايمان را نمى‏دانستند و يا اگر مى‏دانستند، خود پسندى،آن‏ها را دچاراشتباه كرده بود و چنين مى‏پنداشتند كه ايمان دارند. خداى در قرآنادعاى آنان راتكذيب مى‏كند و از طريق پيامبرش مخاطبشان قرار داده و مى‏گويد: هنوزايمان دردل‏هاى شما داخل نشده است:

قالت الاعراب آمنا، قل لم تؤمنوا و لكن قولوا اسلمنا، و لما يدخل الايمانفى‏قلوبكم.

سپس قرآن معناى ايمان را بيان مى‏كند:

«انما المؤمنون الذين آمنوا بالله و رسوله ثم لم يرتابوا و جاهدوا باموالهموانفسهم فى سبيل الله اولئك هم الصادقون;.

مردم با ايمان كسانى هستند كه به خداى و پيامبرش ايمان آوردند و به ديگران گمانبدنبردند و با مال و جانشان در راه خدا جهاد كردند; آن‏ها راست گو مى‏باشند و بس.

يعنى اگر اين گونه مردم، ادعاى ايمان كنند، راست مى‏گويند، چون حقيقت ايمان‏راواجدند و از اين سعادت برخوردار و گرنه عرب بيابانى را كه كارش دزدى ويغماگرى بوده،با ايمان چه‏كار. از اين كه قرآن معناى ايمان را بيان كرده، ممكن است‏استفاده بشودكه دروغ عرب‏ها در ايمان، بر اثر ندانستن ماهيت ايمان بوده است.

دروغ با خدا

كسى كه نماز مى‏خواند، در سوره حمد، خداى بزرگ را مخاطب قرار داده ومى‏گويد: فقطتو را عبادت مى‏كنم. اگر اين سخن را به راستى بگويد، خوشا به حالش‏كه به عالى‏ترينمقام رسيده است، ولى بدبختانه بسيارى از ما مسلمان‏ها چنين‏نيستيم، خدا را عبادتنمى‏كنيم، بلكه دنيا را عبادت مى‏كنيم، آن وقت‏به خداى بزرگ‏مى‏گوييم: تو را عبادتمى‏كنيم. گاهى نيز در عبادت‏هاى ناچيزمان براى خدا شريك‏قائل مى‏شويم، ولى به حضرتشعرض مى‏كنيم: فقط تو را عبادت مى‏كنيم نه كس دگررا. بسيارى از مسلمانان در حال نمازمتوجه خدا نيستند، دل در جاى ديگر دارند، ولى‏با زبان به خدا مى‏گويند: فقط تو راعبادت مى‏كنيم.