مقدمه

چهل سال پيش Richard Feynman، متخصص كوانتومي نظري و دارندة جايزه نوبل در سخنراني معروف خود در سال 1959 تحت عنوان “ آن پايين فضاي بسياري هست ” به بررسي بعد رشد نيافته‌ا ي از علم پرداخت كه اساس و نظام عمل و انديشه جهان را لرزاند. نظر و منطق Feynman دنياي اجسام و افعال “ بزرگ ” سالهاي صنعتي را به سمت كوچك شدن، حركت داد.Marvin Minsky- يابنده هوش‌هاي مصنوعي ـ افكار در ظاهر دور از واقع دانشجوي جوان خـود Eric Drexler را بـراي بـاروري تفكرات Feynmanپذيرفت و به‌عنوان استاد راهنما،روند پيشرفت پايان‌نامه Drexler را هدايت كرد. “نانو تكنولوژي” نامي است كه Drexler بعدها براي ايده‌‌هاي نوين خودش انتخاب كرد.

نانو تكنولوژي مولكولي نوعي فن‌آ وري توليدي است كه مواد ودستگاهها و سيستم‌ها را با كنترل ماده در مقياس طولي نانومتر به وجود مي‌آورد و از خواص و پديده‌هاي نوظهور كه در مقياس نانو توسعه يافته‌اند، بهره برداري مي‌كند. هدف نانو تكنولوژي ساختن مولكول به مولكول آينده است با فرض اينكه تقريباً همة ساختارهاي باثبات شيميايي كه از نظر قوانين فيزيك رد نمي‌شوند را مي‌توان ساخت.اما اساس منفعت نانوتكنولوژي، دقت آن است. فن‌آوري تا به امروز هرگز چنين كنترل دقيقي نداشته است و همة فن‌آوري‌هاي كنوني‌، فن‌آوري‌هاي بزرگي هستند.

بر اساس آنچه گفته شد يافته‌هاي امروزي بشر به جايي رسيده كه قدرت تغيير خواص و ويژگي‌هاي دنياي پيرامون خود را دارد و به بناي فضاي جديدي براي زيستن مي‌انديشد و اگر امروز ما به عنوان عضوي از خانواده بزرگ جامعه بشري به فكر چيدمان آينده خود نباشيم، بزودي محكوم به زندگي در دنياي دست‌ساز ديگران خواهيم شد كه مطمئناً با خواست و اراده ما متفاوت خواهد بود.

كشور ما به عنوان يك كشور در حال توسعه، با مشكلات و موانع اجتماعي، اقتصادي و توليدي بسياري روبروست اما به‌دليل اهميت ورشد سريع N.T و نيز ويژگي‌هاي خاص آن ( از قبيل عدم نياز به وسايل و تجهيزات فراوان و سهم به‌سزاي طراحي‌هاي نرم‌افزاري در توليد محصولات آن‌) و همچنين وجود چشمگير دانشمندان ايراني نانوتكنولوژيست در سطح دنيا‌،‌ما قادر خواهيم بود در صورت اقدامات سريع و به موقع در ساخت جهان آينده سهيم باشيم. ما زماني صاحب اين تكنولوژي مي‌شويم كه راهبري و مديريت آن بر عهده خودمان باشد اگر چه همكاري ديگر كشورها نيز در اين مسير ياريگر ما باشد.

وضعيت جهاني نانوتكنولوژي:

براي پي‌بردن به ميزان اهميت وارزشمندي N.T دركشور‌هاي پيشرفته‌اي ‌اين مقوله همين بس كه في‌المثل رييس‌جمهورآمريكا،كره‌جنوبي،رژيم‌اشغالگرقدس، نخست‌وزيركانادا ورهبرچين دخالت مستقيم در اين امر داشته‌اند و سخنراني‌هاي متعددي پيرامون نياز كشورشان به نانوتكنولوژي ايرادكرده‌اند. تحقيق در نحوه عملكرداين كشور‌ها كمك شاياني به يافتن روش‌هاي مناسب پيشبرد اين فن‌آوري در كشورخواهد كرد؛ از اين‌رو به بررسي اجمالي فعاليت برخي دولت‌هاي پيشرو در اين زمينه مي‌پردازيم.

آمريكا

شوراي ملي علوم و نانوتكنولوژي بالاترين مرجع سياست‌گذاري در حوزه علوم وتكنولوژي در آمريكا مي‌باشد كه به منظورتبيين اهداف ملي سرمايه‌گذاري در اين حوزه،‌توسط رييس‌جمهور وقت آمريكا تأسيس شد و رياست شورا بر عهده رييس‌جمهور بوده و اعضاي آن مقامات بلند‌پايه دولتي آمريكا مي‌باشند.آنچه در كار گروهي بين بخش علوم‌، ‌مهندسي و تكنولوژي نانو وابسته به كميته تكنولوژي شوراي ملي علوم و تكنولوژي انجام شده است، انجام يا پشتيباني از انجام تحقيقات نبوده است بلكه تعيين تكليف همة دستگاههاي دولتي در اين زمينه بوده است. دفتر سياست علوم و تكنولوژي نهاد ديگري است كه توسط رييس‌جمهور وقت آمريكا تأسيس شده است و هدف اصلي خود را “ حفظ نقش پيشگامي آمريكا در عرصه علوم و تكنولوژي ” قرارداده و اين فرصت را براي رييس‌جمهور فراهم نموده است تا از آن در مواقع مناسب مشورت بگيرد و سرمايه‌گذاري‌هاي كلان علوم وتكنولوژي را هماهنگ سازد.

كميته مشاوران رييس‌جمهور در علوم و تكنولوژي (PCAST)، يك هيأت نانوتكنولوژي متشكل از كارشناسان پيشرو از دانشگاه و صنعت تشكيل داده تا گزارش تهيه شده برايNNI[1] را از جهت فني و بودجة مرور نمايند‌. ‌با مرور اين گزارش،‌PCAST طرح NNI را در شروع سال مالي 2001 قوياً تأييد نمود و اظهار داشت:“ اكنون زماني‌ست كه بايد فعال شد.“

هدف ديگر دولت آمريكا ايجاد زير ساخت‌هاي متعادل، قابل پيش‌بيني، قوي و منعطف در اين كشور براي علوم،مهندسي و تكنولوژي نانو مي‌باشد. اين نوع زير ساخت براي پيشگامي نانوتكنولوژي و ايجاد انگيزه براي رشد سريع و بيشتر اين عرصه ضرورت دارد.

ژاپن

سازمآنهاي دولتي كه مسؤوليت نانوتكنولوژي را در ژاپن به عهده دارند عبارتند از:وزارت صنعت و تجارت بين‌المللي(MITI)،مركز علوم و تكنولوژي(STA)‌ ووزارت آموزش علم ورزش و فرهنگ (MONBUSHO)

برآوردها نشان مي‌دهد كه اداره علم و تكنولوژي صنعتي(AIST)‌‌ درون MITI، بودجه‌اي بالغ بر60 ميليون دلار در سال براي نانوتكنولوژي داشته است. در كنار آن مؤسسه ملي پيشرفت در تحقيقات مشترك (NAIR) از سه پروژه AIST ميزباني مي‌كند:

• برنامه تحقيقات پيوسته براي تكنولوژي اتمي
• برنامه تحقيقات در علم انبوه
• برنامه تحقيقات در طراحي قدرت‌هاي فوق بشري

تلاش‌هاي ديگري كه توسط MITI حمايت شده‌اند عبارتند از:

• آزمايشگاه الكترونيكي در Tsukuba كه تقريباً 17 درصد فعاليت خود را به پروژه‌هاي نانوتكنولوژي پيشرفته اختصاص مي‌دهد.
• برنامه دستگاههاي عملي كوانتومي كه حدود 64 ميليون دلار سرمايه‌گذاري شده است.
• شركت تكنولوژي‌هاي الكترونيكي بسيار پيشرفته (ASET)، يك كنسرسيوم جديد تحت حمايت MITI با گرايش جزيي در نانوتكنولوژي‌كه مشابهت‌هايي با برنامه فوق الكترونيك ايالات متحده از DARPA دارد.

سرمايه‌گذاري STA در تحقيقات نانوتكنولوژي اساساً در چهار سازمان انحام گرفته است:

• مؤسسه تحقيقات فيزيكي و شيميايي (RIKEN)در جايي كه نانوتكنولوژي در مرحله تحقيقات اوليه قرار دارد.
• مؤسسه تحقيقات ملي براي مواد (NRIM)
• مؤسسه ملي براي پژوهش در مواد معدني (NIRIM)
• شركت علم وتكنولوژي ژاپن (JST/GRDC)كه مديريت برنامه ERATO راكه شامل چهار پروژه مربوط به نانو تكنولوژي مي‌شود بر عهده دارد.

دولت ژاپن در آوريل سال 2001 به مشكل عمده اين كشور كه مانع اصلي پيشرفت سريع N.T بود، پي برد. اين مشكل به تصديق كارشناسان ژاپني به اتلاف پتانسيل‌ها و نيروها به‌خاطر پراكنده كاري و عدم تمركز محققين بر روي يك يا چند شاخه خاص N.T بوده است. لذا براي بازدهي بيشتر وجلوگيري از هدر رفتن نيروها و سرمايه‌ها تصميم گرفته شد تا زمينه‌هاي تحقيق N.T در اين كشور محدود شود.

كره

نخستين قدم در راه ريزفن‌آوري‌ها در كره در سال 1995 با تأسيس يك كانون تحقيقاتي N.T توسط دولت برداشته شد. تأسيس اين چنين كانون‌هايي در كره به مرور صورت گرفت و مؤسسات تحقيقاتي الكترونيكي و مخابراتي مانند (ETIR)، انستيتو‌هاي پژوهشي مواد و… همگي در محلي به نام teajan متمركز شدند كه رفته رفته به شهر علمي مشهور گشت.

رييس‌جمهوركره اخيراً در گردهمايي اقتصادي ملي در سئول N.T را به عنوان يكي از استراتژي‌هاي اساسي كشور تا سال 2005 معرفي و تاييد كرد. بودجه فن‌آوري‌هاي جديد)‌ از جمله(N.T در سال 2000 در كره 7/8 ميليارد دلار تصويب شده است كه محل تأمين هزينه‌هاي پژوهش و توسعه اين فن‌آوري در سال‌هاي آتي در اين كشور خواهد بود.

گام ديگر دولت كره عزم راسخ براي پرورش12600متخصص و كارشناس نانوتكنولوژي در ده سال آينده مي‌باشد.

روسيه

بودجة دولت روسيه عمدتاً براي نيروي پژوهشي تخصيص يافته است و توجه كمتري به ايجاد زير‌ ساختارهاي لازم شده است.سرمايه‌گذاري كردن در نانوتكنولوژي از طريق وزارت علوم و تكنولوژي،بنياد روسيه در تحقيقات اساسي،آكادمي علوم و وزارت آموزش عالي به ديگر وزارتخانه‌‌ها با اهداف به‌خصوص انتقال يافت.

در اين راستا وزارت آموزش عالي نسبتاً سرمايه‌گذاري پژوهشي كمتري دارد و وزارت علوم و تكنولوژي بوسيله برنامه‌هاي ويژه‌اي در خصوص فيزيك جامدات،علم سطح،فوليرين‌ها و نانوساختارها در نانوتكنولوژي سهيم مي‌باشد.

به طور كلي 8/2 درصد بودجه عمومي در روسيه در سال 1997 براي واگذاري به علوم برنامه‌ريزي شد.اخيراً نيز حدود20 درصد تحقيقات علمي در روسيه از طريق سازماندهي بين‌المللي سرمايه‌‌گذاري شده اند.در واقع دولت روسيه با همكاري سازمآنهاي بين‌المللي حاميان اصلي تحقيقات اوليه براي نانوتكنولوژي در روسيه مي‌باشند.

كانادا

دولت كانادا نيز مانند بسياري از ديگر كشورها برنامه پنج ساله‌اي را براي سرمايه‌گذاري در زمينه نانوتكنولوژي تدوين كرده است و مي‌توان اهميت اين طرح پنج ساله را از اين جمله نخست‌وزير كانادا كه در سخنراني تأسيس موسسة ملي ايراد شده است،دريافت: “نانوتكنولوژي همان تأثير انقلاب صنعتي قرن19 را در جوامع خواهد گذاشت.“

و به‌عنوان اولين گام يك موسسة‌ ملي نانوتكنولوژي با ظرفيت160 محقق و تكنسين تأسيس كرده است.يكي از نكات برجستة‌ كار دولت كانادا دخالت شخص ارشد سياسي اين كشور در زمينه نانواست.

1- National Nanotechnalogy initiative طرح پيشگامي ملي آمريكا براي پيشرفت در نانوتكنولوژي است كه در سال 2000 توسط كميته ويژه اين امر با رياست معاون رييس جمهور وقت تصويب شده است.