1مقدمه :

ارتباط غير كلامي ابتدايي ترين وسيله پيوند ميان انسانها بوده و انسان اوليه به كمك آن با همنوع خود و حتي با حيوانات رابطه برقرار مي كرد و نيازهاي خود را با ترسيم آن برآورده مي ساخت با پيدايش زبان گفتاري ، اختراع خط، صنعت چاپ ، پيشرفت جوامع، تغييرات ، تحولات شديد صنعتي و … نياز انسان را به ارتباط پيچيده و مؤثر بيشتر كرده است.

خود باوری توانايی است که فرد از طريق ابراز آن می تواند به طور موثری نيازهای خود را براورد کند. در حاليکه به حقوق سايرافراد نيز احترام بگذارد. ( تامسون , باندی ، 1999) مهارتهای اجتماعی اغلب به عنوان مجموعة پيچيده ای از مهارتها تعريف می شوند که شامل ارتباطات ، حل مساله تصميم گيری ، قدرت نمايی ،تعامل با گروه ودوستان (همسالان ) وخود رهبری است (هاگر و واون 1999،) اين مهارتها ، شايستگی های ضروری برایدانش آموزان هستند که از طريق آنها تقليد می کنند وروابط اجتماعی مثبتی را با همسالان ،معلمان ،خانواده وساير افراد جامعة بر قرار ميکنند (جانسون رادرفورد (2001) مهارتهاي ارتباطي جرئي از رفتار اجتماعي انسان هستند كه خود زير مجموعه مهارتهاي اجتماعي به حساب مي آيند. مهارتهايي همانند، همدلي، همكاري، دلسوزي، درخواست كمك از ديگران، گوش دادن فعال، تشويق ديگران و رعايت حقوق ديگران و … جزء مهارتهاي اجتماعي مثبت به حساب مي آيند كه محققان و دانشمندان در صدد افزايش اين مهارتها در انسانها هستند تا به كمك آنها بتوانند ناهنجاريهايي مانند خودخواهي، خشونت ، دزدي و تقلب را در جامعه كاهش دهند. اخيراً تحقيقات و پژوهشهايي در مورد رفتارهاي اجتماعي و بخصوص مهارتهاي اجتماعي كه پايه و اساس ارتباطات هستند و در تمام جهان مورد توجه روانشناسان ، محققان علوم اجتماعي و علوم تربيتي قرار گرفته است.

به نظر آنان جوامعي كه به كمك ارتباطات كارساز در عرصه حساسيت، تجارت علم و عمل مطلوب واقع شده اند،به سرعت پيشرفت كرده اند و به جايگاه بالاترين دست يافته اند (فرهنگي، 1375). افراد سرآمد هر جامعه به عنوان رهبران، دانشمندان، مديران و مسئولان آينده جامعه بايد از مهارتهاي ارتباطي و اجتماعي بالايي برخودار باشند. تا بتوانند به راحتي با ديگران ارتباط برقرار كنند و به اهداف خود نزديكتر شوند، ما نيز قصد داريم مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان فرهنگي و غير فرهنگي را با يكديگر مقايسه نموده و مورد بررسي قرار دهيم.

 

1-2بيان مسئله و اهميت موضوع:

انسـان اصولاً موجودي اجتماعي است و به همين دليل از لحظه تولد تا آخر عمر در اجتماع بسر مي برد و دائماً در تعامل با انسانهاي ديگر مي باشد. او در يافته است كه در جمع بودن مي تواند مشكلات او را مرتفع سازد. و به همين منظور همواره ياد مي گيرد كه چگونه بايستي در جمع زندگي كند و نيازهاي خود را ارضا نمايد بنابراين لزوم آموزش مهارتهاي اجتماعي در زندگي فرد مطرح مي شود.

در تحقيقی که صورت گرفت در زمينه مهارتهای اجتماعی؛ تاثير والدين بر ميزان مهارت دانش آموزان مورد بررسی قرار گرفت ومشخص گرديد،هر چه مهارتها اجتماعی والدين بيشتر باشد مهارت اجتماعی فرزندان نيز افزايش می يابد.( دنِيز لين کولن (1999) ). اينكه چگونه و با چه كيفيتي در جمع حضور يابد و رفتارهاي متناسب و مقبول گروهي را از خود بروز دهد مطرح مي گردد. موضوع مهارتها اجتماعي كودكان بخشي از مسأله آنان شده است و اجتماعي شدن جرياني است كه در آن هنجارها، مهارتها، انگيزه ها و طرز تلقي ها و رفتار فرد شكل مي گيرد، تا ايفاي نقش كنوني يا آتي او در جامعه مناسب و مطلوب شناخته شود. مهمترين عوامل اجتماعي شدن را مي توان فرهنگ، خانواده و نهادهاي اجتماعي دانست كه در قالب نقش جنسيتي ، پرخاشگري ، اخلاقيات و انگيزه پيشرفت بررسي مي شوند تا پيچيدگي مسأله اجتماعي شدن و چگونگي آن آشكارتر شود.

از دهة 1970 سنجش مهارتهاي اجتماعي و اقدامات مربوط به آن يكي از فعالترين عرصه هاي تحقيقات روان شناسان رفتاري بوده است. اگر چه بيشتر اين تحقيقات در مورد بزرگسالان بوده است ولي بطور پيوسته توجه خاص و با اهميتي به مهارتهاي اجتماعي شده است خصوصاً توجه اصلاحگران رفتار را به خود جلب نموده است.

دانش آموزاني كه رفتار اجتماعي مناسب دارند و به دنبال معلم هستند و با او در بارة انجام تكاليف ارتباط برقرار مي كند و به سئوالات او پاسخ مي دهند، يا سعي در پاسخدهي به او را دارند، به معلم لبخند مي زنند و به درس توجه دارند عموماً توجه بيشتر معلم را به خود جلب مي كنند و ميزان توفيق تحصيلي آنها بيشتر است. گاهي از مهــارتهــاي آنهـا به عنوان مهارتهاي اجتماعي خاص نام مهارتهاي زندگي نيز مي توان اشاره كرد كه تـوسط آن ميــزان پــيشرفت آنهـا در زمينـه هاي مختلف تحصيلي قابل پيش بيني است) به كمك آمـوزش مهـارت زنـــدگي مي تـــوان ميـــزان پــيشرفت تـحصيلي را نيز افــزايش داد (كاذب، هاپس 1973 - Cobb- Hops ) .

با توجه به موارد فوق در خصوص نقش مهارتهاي اجتماعي در زندگي فرد اين موضوع گسترة بيشتري از مطالعات را به خود معطوف داشته است. در بعضي از تحقيقات مهارتهاي اجتماعي تحت عوامل مختلف تأثير گذار بر آن مورد بررسي قرار گرفته است.

عوامل مجاور، شامل متغيرهاي بين خانوادگي مانند عملكرد والدين تعاملات و روابط درون و بين اعضاي خانواده مثل روابط بين خواهر و برادر و والدين مي باشد.اگر چه تاثير و تاييد همسالان نقش مهم و فزاينده ای در بزرگسالی دارند و تاثيرات والدين نيز نقش مهمی بر دانش آموزان دارد(کويين وهمکاران 2003). عوامل شخصي شامل ويژگيهاي جسماني و فطري شخص والدين با كودك مانند جنسيت، ژنتيك و سطح رشد يافتگي مي باشد. با توجه به اهميت موضوع و نقش خانواده در مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان، محقق در اين تحقيق به دنبال اين است كه آيا بين مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان فرهنگي و غير فرهنگي تفاوت وجود دارد؟

 

1-3اهداف تحقيق :

هدف اصلي :

1- شناسايي ميزان مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان فرهنگي در مقايسه با ساير دانش آموزان.

2- شناسايي تفاوت مهارتهاي اجتماعي پسران و دختران و مقايسه آنها با يكديگر .

اهداف فرعي :

1- شناخت مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان دختر از خانواده هاي فرهنگي .

2- شناخت مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان پسر از خانواده هاي فرهنگي .

3-شناخت مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان دخترخانواده هاي غيرفرهنگي درمقايسه با دختران خانواده هاي فرهنگي.

4- شناخت مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان پسر خانواده هاي فرهنگي با دانش آموزان پسر خانواده هاي غير فرهنگي.

5- شناخت مهارتهاي اجتماعي پسران در مقايسه با دختران.

6- شناخت مهارتهاي اجتماعي پسران خانواده هاي فرهنگي در مقايسه با دختران خانواده هاي فرهنگي.

7- شناخت مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان پسر و دختر فرهنگي و غير فرهنگي.

1-4سئوالات تحقيق :

1- مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان دختر خانواده هاي فرهنگي چگونه است؟

2- مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان پسر خانواده هاي فرهنگي چگونه است؟

3-آيا بين مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان دختر خانواده هاي فرهنگي و غير فرهنگي تفاوت وجود دارد؟

4-آيا بين مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان پسر خانواده هاي فرهنگي و خانواده هاي غير فرهنگي تفاوت وجود دارد؟

5-آيا بين مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان دختر و پسر تفاوت وجود دارد؟

6-آيا بين مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان پسر و دختر خانواده هاي فرهنگي تفاوت وجود دارد؟

7-آيا بين مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان پسر و دختر فرهنگي و غير فرهنگي تفاوت وجود دارد؟

1-5متغيرهاي تحقيق :

متغير مستقل: شامل جنس دانش آموزان و نوع خانواده (غير فرهنگي و فرهنگي ) است.

متغير وابسته: مهارتهاي اجتماعي دانش آموزان.

متغير كنترل: سال تحصيلي (شامل دانش آموزان دورة دبيرستان )، شهر،

عريف متغيرها:

1-5-1تعاريف نظري:

مهارتهاي اجتماعي:

مهارتهايي است مؤثر بين دانش آموزان و ديگران كه شامل مهارتهاي ارتباطي و روابط بين فردي است، نوجوانان براي برخورد با معلمان، مربيان، مديران و دوستان و همكلاسي هاي خود نياز به مهارتهاي اجتماعي مانند: تشريك مساعي، تسهيم ، همكاري، همدلي ،گذشت ، شوخ طبعي،عدالت خواهي،صداقت،وفاداري تحسين ديگران،درك ضعف خود ،درك قدرت ديگران،اعتماد،كنترل خشم،رازداري واحساس بودن دارد وبرعكس رفتارهايي وجود دارند كه مشاهده آنها نشانه اي از مهارتهاي اجتماعي مناسبي نيست وبلكه مخل روابط خوب اجتماعي وتعامل با همكلاسيها ودوستان وبطور كلي تعامل در محيط مدرسه … مي باشد كه شامل:خودخواهي،عدم امانت داري،تمسخر،خودمحوري،عدم درك عادلانه،دروغگويي،پرخاشگري،بي مسئوليتي،عدم همكاري وبي توجهي نسبت به ديگران است (سازمان بهداشت جهاني؛ابادي ومحمدخاني،1377).

تعاريف عملياتي:

مهارتهاي اجتماعي:

نمره اي است كه هر فرد از آزمون مهارتهاي اجتماعي1 (Tiss )به دست مي آورد.پاسخ آزمودنيها براساس مقياس اندازه گيري 1تا 6 ارزش گذاري مي شود.

فرهنگي وغير فرهنگي:

دانش آموزان فرهنگي شامل دانش آموزاني مي شود كه پدر يا مادر آنان، معلم،دبير، معاون يا مدير آموزش وپرورش هستند.

دانش آموزان غير فرهنگي شامل كليه دانش آموزان ديگرمي شود.

دانش آموزان:

شامل دانش آموزان دختر وپسر دوره دبيرستان است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل دوم

ادبيات و پيشينه پژوهش

2-1مقدمه

توانايي ‌هاي رواني – اجتماعي در ارتقاي بهداشت سلامت و روان نقش مهمي بر عهده دارند . مستقيم ترين روش مداخله ، به منظور ارتقاي توانايي‌هاي رواني – اجتماعي ، مداخله‌هايي است كه منابع مقابله‌اي اشخاص و توانايي‌هاي شخصي و اجتماعي آنان را تقويت مي‌كند . در رابطه با نوجوانان و جوانان اين نوع مداخله را مي‌توان از طريق آموزش مهارت هاي اجتماعي در محيط آموزشي حمايت كننده يعني مدرسه ارائه نمود .

2-2زمينه هاي رشد در نوجوانان و جوانان :

در اقوام بدوي و فرهنگهاي ابتدائي مرحله ايي تحت عنوان بلوغ جواني وجود نداشته و اين دو مرحله ناشي از تغييرات بدني تصور مي شده است.

جواني دوره شور و توان است دوره ايست كه استعداد جسماني و عقلاني مي تواند رشد و پرورش يابد. پيامبر اسلام (ص) آنقدر به اين دوره اهميت دادند كه اسامة جوان را به فرماندهي سپاه برگزيدند.

ادبا نيز به بيان دوره جواني و شمه اي از خصوصيات آن پرداخته و در بعضي موارد رهنمود هاي تربيتي ارائه داده اند.

در اوائل قرن حاضر استانلي هال 9 براساس مطالعات و مشاهدات خود با عدة زيادي از نوجوانان به اين نتيجه رسيد كه مرحله نوجواني دوره ايست كه در آن فرد، داراي جنبه هاي افراطي و اغراق آميز در سلوك و رفتار خود مي باشد و از مشخصات آن طوفان و فشار هيجاني است. نوجوان در اين دوره تمايلات و خواهشهاي متضادي دارد و خودخواهي كودكانه با نوع پرستي خير خواهانه را در مي آميزد.

غير از عوامل بيولوژيكي عوامل اجتماعي نيز در تغييرات بلوغ تأثير دارند. در تاريخچه دوران شناسي دو جريان فكري در زمينه تحول بلوغ وجود داشته است.

جريان اول:رشد را پديده اي مداوم و پيوسته مي داند. نماينده اين طرز فكر گزل است. براساس اين نظريه ، رشد امري پيوسته است كه از كودكي شروع مي شود و بدون انقطاع ادامه مي يابد رشد گاهي سريع و گاهي كنداست و نمي توان براي آن خصوصيات و ساختمان مشخصي را تعيين كرد و آنرا داراي مراحلي دانست . بر طبق اين نظريه دورة بلوغ دنباله رشد دوران كودكي است و پيوسته به آنست ولي آهنگي سريعتر دارد.

جريان دوم: رشد و تحول را يك پديده مداوم و پيوسته نمي داند بلكه آن را متشكل از مراحل و دوره هاي مختـلف مي دانـد نمـاينـده اين طرز فكر پيـاژه و والون هستند. از نظر اين گروه رشد از مراحل متعددي مي گذرد. هر مرحله ساخت ذهني خاصي مربوط به خود دارد و به علت همين ساخت مخصوص ، هر مرحله از ساير مراحل مجزي است.

زندگي آرام و بي دغدغه كودكي با فرا رسيدن دوران بلوغ به يكباره دگرگون مي شود ابتدا نوجوان تــصوير ذهني خـاصي از بدن خويش پيدا مي كند. اين تصوير ذهني با تصويري كه فرد از خود در آئينه مي بيند متفاوت است و شامل برداشت جسماني همراه با خصوصيات رواني مي شود.

كولب[1]تصوير ذهني را به درك بدني و فهم بدني تقسيم نموده است درك بدني عبارت از ادراكات مختلفي است كه فرد در بارة بدن خويش دارد و فهم بدني مربوط به دروني نمودن احساساتي است كه فرد در مورد شخصيت خويش از داخل و خارج كسب مي كند به عبارت ديگر درك بدني بيشتر برداشت فيزيكي از خود است در صورتيكه فهم بدني برداشت فيزيكي همراه با قضاوت ديگران در مورد بدن خود است و در آن ارزيابي فرد با ديگران نيز قرار دارد.

براساس نظريه اريكسون[2]1 اگر هويت شخصي نوجوان و جوان در طي زمان و براساس تجربيات حاصل از برخورد صحيح اجتماعي بتدريج ايجاد شود و فرد بتواند خود را بشناسد و از ديگران جدا سازد تعادل رواني وي تضمين مي شود ولي اگر سر خوردگي و عدم اعتماد جايگزين اعتماد گردد و بجاي تماس با مردم، نوجوان گوشه گير و منزوي شود و بجاي تحرك به ركود گرايد و بجاي خود آگاهي و تشكيل هويت مثبت دچار ابهام در نقش خود شود، هماهنگي و تعادل رواني وي بهم مي خورد و به بجران هويت دچار مي شود. در بحران هويت ، نوجوان و جوانان شديداً دچار اضطراب و ناراحتي ذهني است بصورتيكه نمي تواند جنبه هاي مختلف شخصيت خويش را در يك خويشتن قابل قبول و هماهنگ سازمان دهد.

بحران هويت جوان را به ابهام و سر درگمي مي كشاند و داراي عوارضي از اين قبيل است:

1- اختلال در احساس زمان و وقت:‌ در اين صورت نوجوان و جوان احساس مي كند كه گذشت زمان مهم نيست و براي هر كاري بيش از حد كافي وقت دارد. در برابر اين احساس، دسته اي احساس مي كنند كه همه امور بسرعت مي گذرند و وقت و زمان كافي براي كار خود ندارند.

2- احساس شديد نسبت به خويش : فكر نوجوان و جوان در اين حالت ، هميشه مشغول خصوصيات بدني يا شغل و نقشي است كه بر عهده دارد و نمي تواند افكارش را از دايره تنگ خويش آزاد سازد.

 

1- Teenage Inventory of Social Skills.

1-kolb

[2] -Erickson