مقدمه

بر ما ايرانيان پوشيده نيست كه زندگي در اين مرز و بوم كهن و عزيز حاصل تلاشها، مجاهدتها، جان نثاري هاي عزيزاني است كه زندگي شريف خود را وقف اين وطن نموده اند. افرادي چون قائم مقام فراهاني، اميركبير، جلال الدين خوارزمشاه و آريو برزن ها و رئيسعلي ها و... .

آبرو و زندگي خويش را در گرو سربلندي ايران نهاده اند. و در انقلاب اسلامي نيز شهيدان سربلند بي شماري از جمله شهيد بهشتي، شهيد چمران، شهيد همت، شهيد باكري و شهيد رجايي و... خلاصه

ز مستي بر سر هر قطعه زين خاك خدا داند چه افسرها كه رفته

1- اوضاع سياسي زمان ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني

فتحلي شاه در سال 1250 هـ.ق به منظور سركشي و جمع آوري ماليات معوقه شيراز عازم اصفهان گرديد و در تاريخ 19 جمادي الاخر سال 1250 هـ.ق در سن 68 سالگي و پس از 37 سال سلطنت در اصفهان درگذشت. جنازه وي به قم منتقل و در آنجا به خاك سپرده شد.

از خصوصيات بارز وي علاقه مفرط به زن و مال و زراندوزي بود. وي بيشتر علاقه مند به عيش و عشرت بوده تا جنگجويي. پيشرفتهايي هم كه در كارهاي كشوري و لشكري نصيب او گرديد به طور عمده از وجود برخي از فرزندان او، از قبيل عباس ميرزا و محمدعلي ميرزا دولتشاه بود.

به هنگام فوت فتحعلي شاه 57 پسر، 46 دختر، 296 نوه پسري، 292 نوه دختري و 156 متعلقه منسوب به او در قيد حيات بودند.[1]

به دنبال فوت فتحعلي شاه كشمكشهاي داخلي و مداخلات دولتين روسيه و انگلستان براي تعيين جانشين وي آغاز گرديد. گرچه محمدميرزا، پسر عباس ميرزاي نايب السلطنه و نوه فتحعلي شاه خواسته دولت روسيه از يك سو، و وصيت فتحعلي شاه از سوي ديگر جانشين شاه محسوب مي شد؛ اما، مدعياني چند از براي جانشيني وي قد علم كردند، يكي از آنان به نام ظل السلطان خود را جانشين فتحعلي شاه معرفي و خود را عادل شاه ناميد. به علاوه عبدالله خان امين الدوله آخرين صدراعظم فتحعلي شاه نيز به لحاظ مخالفت با سلطنت محمدشاه، نه تنها مساعدتي براي جلوس او به تخت سلطنت نكرد، بلكه مشكلاتي نيز در سر راه حكومت وي به وجود آورد. اما، از آنجا كه محمدشاه از وجود وزير مقتدر و سياستمدار مبرزي همچون ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني برخوردار بود، بزودي مشكلات موجود بر سر راه حكومت وي مرتفع و زمينه براي سلطنت او مهيا گرديد.

گرچه دوران صدارت ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهاني تنها بخش كوچكي از حيات سياسي وي را تشكيل مي دهد اما مشاراليه قبل از رسيدن به صدراعظمي محمدشاه، درگير مسائل سياسي ايران بود، به علاوه پدر و اجداد او نه تنها در سلسله قاجاريه بلكه در سلسله هاي زنديه و صفويه نيز مصدر خدماتي بوده اند كه در سه قسمت ذيل مورد بررسي قرار خواهد گرفت.

1. شرح حال قائم مقام و خانواده وي.

2. قائم مقام در زمان حيات فتحعلي شاه.

3. صدارت قائم مقام

2- الف) شرح حال قائم مقام و خانواده وي

ميرزا ابوالقاسم قائم مقام ثاني پسر ميرزا عيسي فراهاني مشهور به ميرزا بزرگ قائم مقام اول در سال 1913 هـ.ق در هزاوه فراهان، اراك متولد گرديد. خاندان وي از اهل علم و ادب بوده و سالها به نيكي مشغول خدمتگزاري سلاطين سلسله هاي حاكم در ايران بوده اند. جد وي به نام ميرزا حسين متخلص به وفا در 1180 هـ.ق مطابق با 1766 م وارد خدمت زنديه شد. ميرزا حسين دو برادر به نامهاي محمدحسن و ميرزاعلي داشت. وي به ترتيب در زمان حكومت صادق خان زند(95-1193 هـ.ق)، جعفرخان زند(1203-1200 هـ.ق) و لطفعلي خان زند(1290-1203 هـ.ق) مقام وزارت داشت و پس از انقراض سلسله زنديه به دست آقا محمد خان قاجار، حاضر به خدمت در دستگاه قاجارها شد. بعد از چندي درخواست رفتن به عتبات را كرد و برادرزاده خود ميرزا بزرگ(قائم مقام اول) را به جاي خود در خدمت قاجارها گذاشت و با برادر خود محمدحسن به عتبات رفت.[2]

[1]حسن پيرنيا، مشيرالدوله، عباس اقبال آشتياني، دوره تاريخ ايران، ص 808،(اسامي زوجها و برخي از نواده هاي وي در پايان جلد اول ناسخ التواريخ درج گرديده است).

[2] سر هارفورد جونز، آخرين روزهاي لطفعلي خان زند، صص 76-77.