مقدمه

پیش از طلوع دوران تاریخ و ایجاد حکومت های مرکزی توسط مادها و پارسی ها ,فلات ایران مسکن طوایف و مردمانی بوده است که با تمدن اقوام آشور , بابل و ایلام آشنایی و ارتباط داشته اند و بدین گونه از تمدن و فرهنگ عصر خود بهره مند نبودند ساکنان اولیه و بومی این سرزمین که مدت ها پیش از هجوم مهاجران آریایی زبان در غارها سکونت داشتند , دارای فرهنگ وتمدنی بودند که آریایی ها به توسعه و تکامل آن پرداختند .بر اثر هجوم اقوام مختلف د رهزاره ی اول پیش از تاریخ از جمله هجوم و استیلای اقوام دیگر آریایی و قبایل سکائی و تسلط دولت های بزرگی چون دولت آشوریان که مردمی مهاجم و جنگجو بودند آثاری در این منطقه بر جای ماند که تمدن و هنر خاص ایرانی را به وجود آورد و بر فرهنگ و تمدن جهان نیز تاثیر گذاشت و به بیان دیگر زیربنای فرهنگ و فنون سایر اقوام ملل را فراهم آورد.

رستاخیز هنر ایران به سبب عشق و علاقه ی این دسته از مردم پرتلاش و ایثارگر نسل به نسل در هر رشته دوام یافت و این حماسه ی ملی که یکی از شاخه های بزرگ آن هنر فلزکاری است , در طول تاریخ چند هزار ساله ی این سرزمین تکوین یافت و ثمرات پربار آن در فرهنگ و تمدن ایران موجب افتخار و سربلندی فرزندان ایران زمین شد.

هنر فلزکاری که از از ادوار کهن به علت وجود کانی های بسیارغنی و پر بار فلز در ایران پیوسته با زندگی مردم ایران شریک و دمساز بود , تا اواخر دوره پرشکوه سلاطین صفوی دوام یافت.

تاریخچهفلزکاریدرایران

مردمتمدن‌هاینخستیندرهًرودخانه‌هایبزرگمصر،بابل،هندوسیردریاباتمامپیشرفتهاییکهداشته‌اندنتوانستنداولینفلزکارانجهانباشند.

شواهدومدارکباستانشناسیایننکتهراتائیدمی‌کندکهشمالومرکزایرانجزوقدیمی‌ترینمراکزصنایعفلزکاریجهانبودهاست. آشکاراستکهبشرتنهادرسرزمینیمی‌توانستبهسودمندیفلزپیببردکهدرآنفلزاتوکانیهایآنهاوجودداشتهباشد. ایرانازلحاظطبیعیدارایذخایربزرگیازکانیهااست. مردمتمدن‌هاینخستیندرهًرودخانه‌هایبزرگمصر،بابل،هندوسیردریاباتمامپیشرفتهاییکهداشته‌اندنتوانستنداولینفلزکارانجهانباشند. حفاریهایاخیرنشاندادهاستکهفعالیتهایفلزکاریدرتمدنهایکشورهایپیشگفتهشدهنسبتادیرشروعشدهاست.

پیشینه

رشتهکوههاییکهازتوروسدرترکیهتاکرانه‌هایجنوبیدریایمازندرانکشیدهمی‌شودسرشارازانواعکانی‌هاوسوختبودودانشفلزکاریازآنجابهمراکزدیگردرآسیا،افریقاواروپاگسترشیافت. درشمالایرانیکرشتهمعادنمسازقفقازتاپامیرکشیدهشدهاست. ابنحوقل،جغرافیدانعربازمعادنمسکانصبیزاوه،سبزواروفخرداودنزدیکمشهدوبخارادرفرارودصحبتمی‌کند. معادنمسکاشان،انارک،اصفهانوبخارابرایخلفایاسلامیمقارنقرننهممسیحیبسیاربااهمیتبود،زیراازاینمعادنهرسالهبیشاز۱۰۰۰۰دینارخراجحاصلمی‌‌گردید.

می‌توانیمچنینتصورکنیمکهصنعتگرانقدیمبرایبهدستآوردنمسانواعسنگهایفلزیراآزمایشکرده‌اندوبدینترتیبتصادفاًآلیاژهایمسراتولیدکردهاند. درنیمهًدومهزارهًسومپیشازمسیحاستعمالفلزروبهافزایشگذاشت. ازگورستانشوش،تپهحصار،تپهگیانوتپهگئویابزارمفرغیوزینتآلاتمفرغیونقره‌ایزیادبهدستمی‌آید. گذارازعصرسنگبهمسبسیارتدریجیبودولیدرایرانعصرمفرغدر۲۰۰۰سالپیشازمسیحبخوبیپیشرفتکردهبود. بطوریکهازروایاتآشوریانبرمی‌آیدایراندرهزارهًاولپیشازمسیحمحلتهیهفلزاتمختلفبود. کاربردروزافزونآهندرهزارهًاولدربنیاداقتصادیجامعهاثربسیاریداشت.

لرستان

اگردربارهمفرغهایلرستان،کهدرنواحیکوهستانهایباختریایراناست،مختصریگفتگونشود،شرحیکهمادربالادربارهًمفرغوآهنایراندادهایم،کاملنخواهدشد. تقریباازسال۱۹۳۰بهبعدتعدادزیادیاشیاءفلزیزیبادربازارعتیقهفروشانجهانارائهمی‌‌شدکهتوسطخاکبردارانغیرمجازقاچاقگورستانهایقدیمیپیداشدهبود،اینعدهتوجهکردهبودندکهمقبره‌هاییکهدوروبرآنهابهدقتباسنگمفروششدهدارایزیورآلاتوهدایاییاستکهبامردگانروزگارانکهن،کهتاکنونتمدنآنهاناشناختهماندهاست،دفنشدهاند. طرحوهنرهایدستیکهرویایناشیاءبکاررفتهچنانزیبانودلانگیزوعالیستکهکارشناسانرابهشگفتیآوردهاست.

پاره‌ایازایناشیادارایحروفآشوریاستکهتاریخوساختشانراکاملاًمشخصمی‌کند. چندتاازآنهامتعلقبهسدهًدوازدهمودهمپیشازمسیحاست،امابیشتربهسده‌هایهشتموهفتمپیشازمسیحتعلقدارند. درفرهنگمادیجهانباستانبهندرتمی‌توانقطعاتیمانندمفرغهایلرستاندارایطرحوترکیبیچنینپیچیدهوپیشرفتهیافت. نفوذزیادتمدنآشوریها،هیتیتها،حورانیهاوحتیسکاهارامی‌تواندرایناشیادید؛ولیشکلوچهرهًبسیاریازطرحهایتپهسیلکنیزدرآنهابهخوبینمایاناست.بااینحالآنچههمهباستانشناسانومتخصصانآثارباستانیبداناذعاندارنداستقلالویگانگیهنرفلزکاریلرستانباستاندرقیاسباتمدن‌هایهمزمانیاهمجوارکاسیهااست. هنرمندانوصنعتگرانلرستاندرمفرغریزیاستادیتامیافتهوهمچنینفنآهنکاریراهمآغازکردهبودند. گویابسیاریازاشیاءمفرغیبهشیوهًریختهگریدقیقباقالبگیریمومیریختهشدهاست. ایناشیاازلحاظنمایاندنجزئیاتکار،شکلوزیباییچنانهستندکهتنهاباشیوهًریختهگریبالامی‌توانآنهاراتهیهکرد.

مادها

ازمادهاکهدرسدهًهفتمپیشازمسیحدرشمالایرانبهپادشاهیرسیده‌اندکارهایفلزیخیلیکمیبهیادگارماندهست،گرچهپاره‌ایازاشیاءفلزیکهاخیراازآذربایجانبدستآمده،ظاهراًبازگوکنندهًاینمعناستکهنفوذسکاهابهتدریجکاستهشدهوسبکمادهادرایندورهجایگزینآنشدهاست. هنگامیکهبینسالهای۵۵۹و۵۳۰پیشازمسیح،کوروشکبیرسلطنتمادوپارسرایکیکرد،نخستینشاهنشاهیبزرگرابوجودآورد. اینشاهنشاهیدرزمانداریوشاولبهاوجخودرسید. درآنهنگاممرحلهًنویازهنرهایصنعتیپدیدآمدوموادخامازهمهًگوشه‌هایکشورمی‌‌رسیدونیزصنعتگرانسایرکشورهابهسویکاخهایشوشوتختجمشیدسرازیزشدند. اینپیشرفتتازهدرلوحهًیادبودیکهبعنوان " فرمانبنیادشوش " تهیهشدهاستبهخوبیدیدهمی‌شود،اینلوحهدرموردفلزاتحاکیاستکه: زرازساردیسوبلخآوردهشدهودراینجاساختهشدهاست ... وسیمومسازمصر ... زرگرانیکهرویطلاکارمی‌‌کردندمادهاومصریهابودند.