مقدمه

عمليات تكميل مقدماتي پارچه‌هاي پنبه‌اي و مخلوط پنبه- پلي‌استر:

منظور از عمليات تكميل مقدماتي، عملياتي است كه كالاي خام را براي رنگرزي و چاپ و يا عرضه به صورت سفيد آماده مي‌سازد. اين عمليات ممكن است با توجه به كاربرد و خواص مطلوب در مراحل مختلف توليد مثل: الياف باز، فتيله، نخ و پارچه انجام گيرد.

در مقابل اين عمليات، تكميل مكانيكي و يا تكميل عالي قرار دارد كه عملياتي است كه جهت بخشيدن بعضي از خواص مثل افزايش خاصيت ايزولاسيون گرمايي، ضد چروك، ضدآب و غيره به كالاي سفيد و يا رنگي مي‌باشد كه ممكن است به صورت شيميايي و يا مكانيكي انجام شود. در حالت كلي واژه تكميل شامل مقدمات، تكميل مكانيكي و تكميل عالي است.

انجام عمليات تكميل مقدماتي يكنواخت، تضمين كننده گرفتن نتيجه يكنواخت در عمليات رنگرزي و چاپ مي‌باشد. از اين رو از نقطه نظر كالا، انجام يكنواخت و موثر اين عمليات اهميت فراواني را دارا مي‌باشد.

به علت بالا بودن مصرف پارچه‌هاي پنبه‌اي و به ويژه مخلوط پنبه- پلي‌استر، مقدمات آنها مورد توجه بوده و از آنجائيكه اين نوع پارچه‌ها به علت كاربرد خود نمي‌توانند قيمت چندان بالايي داشته باشند نكات زير كمك زيادي به پائين‌ آوردن هزينه تكميلي آنها نموده است:

1- مداوم كردن عمليات

2- انجام عمليات مختلف در يك مرحله

3- استفاده از روشهايي كه انجام عمليات را بدون استفاده از انرژي گرمايي ممكن مي‌سازد و هزينه كل را با صرفه‌جويي در مصرف گرما پائين مي‌آورد.

پارچه‌هاي پنبه‌اي و مخلوط پنبه- الياف مصنوعي نسبت به پارچه‌هاي ديگر به مراحل مقدماتي بيشتري احتياج دارد و پارچه بايستي پس از اتمام مراحل مقدمات، از خواص زير برخوردار باشد:

1- درجه بالا و يكنواخت خوب رنگينه بر اثر تورم زياد و يكنواخت

2- عدم وجود مواد ناخالصي همراه پنبه

3- عدم كاهش درجه پلي مريزاسيون پنبه بر اثر عمليات تكميل

4- درجه سفيدي كافي براي كسب رنگهاي روشن

5- رطوبت يكنواخت.

تمام پارچه‌هاي نساجي پس از خروج از سالن بافندگي كم و بيش داراي مقاديري ناخالصي و عيوب مي‌باشند لذا لازم است بمنظور آماده كردن پارچه براي عمليات تكميل اصلي آنرا تحت عمليات مقدمات تكميل قرار داد در غير اين صورت امكان برطرف كردن آنها ضمن و يا پس از عمليات تكميلي براحتي ميسر نخواهد بود.

ناخالصيها و عيوب موجود در روي پارچه‌هاي خام را مي‌توان در سه گروه بيان كرد.

1- ناخالصيهاي مواد اوليه مانند خار و خاشاك- رنگ- الياف خشن و ضخيم Kemp

2- عيوب ريسندگي: مانند گره‌ها و پيوندهاي نامناسب در نقاط نازك و كلفت نخ و همچنين لكه‌هاي حاصل از روغن‌هايي كه براي روغنكاري ماشين‌آلات مصرف شده است.

3- عيوب بافندگي: مانند پاره‌گيهاي نخهاي تار و پود- اشتباه در شانه و سايه‌دار شدن طولي پارچه- اشتباه در تراكم پود و ياكو بيده شدن پود و سايه دار شدن عرضي پارچه- اشتباه در چله كشي- اشتباه در پودگذاري و همچنين اثر روغنهاي ماشين‌آلات بافندگي در پارچه.

عوامل موثر در عمليات تكميل:

براي به دست آوردن يك تكميل مناسب در روي پارچه بايد عوامل موثر در عمليات تكميل را در نظر گرفت اين عوامل عبارتند از:

1- نوع و جنس الياف بكار رفته در پارچه و حالت و ترتيب قرار گرفتن آنها در پارچه

2- خواص فيزيكي پارچه، مانند قدرت تورم آن در آب به طوري كه هر گاه پارچه در حالت خشك يا مرطوب و يا در حرارت بالا و يا پائين و يا تحت تاثير فشار و يا اصطكاك قرار گيرد حالت تكميل شده آن متفاوت بوده و چگونگي اين تغييرات بستگي به شرايط عمليات خواهد داشت.

3- قدرت جذب و تركيب با مواد شيميايي و پايداري فعل و انفعالات شيميايي حاصل

4- حساسيت الياف پارچه به مواد تكميل و يا شيميايي و يا روشهاي بكار رفته شده و شرايط عمليات تكميل مانند رطوبت، حرارت، فشار، زمان و PH محيط.

5- ساختمان بافت پارچه اثر زيادي در عمليات تكميلي دارد. مثلاً پارچه‌اي كه داراي بافت ساده باشد قابليت پذيرش اغلب عمليات تكميلي را دارد در صورتي كه پارچه‌اي كه در بافت آن از نخهاي فانتزي استفاده شده باشد عمليات تكميلي را محدودتر مي‌سازد. اثر نخ و ساختمان پارچه در عمليات تكميلي در پارچه‌هاي تريكو باف محسوستر مي‌باشد و اكثر پارچه‌هاي تريكوباف را بعلت ضعف در ثبات بعدي نمي‌توان تحت عمليات تكميل معمولي قرار داد.بنابراين هر چقدر ساختمان پارچه پيچيده‌تر باشد انجام عمليات تكميلي در روي آن محدودتر شده و يا اينكه مستلزم عمليات تكميلي و با روشهاي تكميلي بخصوص خواهد بود.

بايد اضافه كرد كه صنعت و هنر عمل تكميل در درجه اول بستگي به تجربه عملي و مهارت شخص تكميل كننده و در درجه دوم بستگي به اطلاعات عملي از ماهيت فيزيكي و شيميايي پارچه و مواد تكميلي دارد تا توسعه و پيشرفتهاي جديدي را در اين صنعت عرضه كند.

مراحل مختلفي را كه ممكن است پارچه‌هاي پنبه‌اي و يا مخلوط پنبه- پلي استر تكميل شوند به قرار زير مي‌باشد:

1- پرزسوزي 2- آهارگيري 3- پخت 4-سفيدگري 5- مرسريزاسيون

اينك به شرح تك تك اين عمليات مي‌پردازيم:

پرزسوزي:

منظور از پرز انتهاي الياف است كه سر از سطح نخ در آورده و سطح پارچه را مي‌گيرد. پرز اثرات منفي بر ظاهر و زيبايي پارچه مي‌گذارد به اين ترتيب كه بعد از عمليات رنگرزي و چاپ اين الياف روشن‌تر از رنگ بافت به نظر مي‌رسد. پرز همچنين از ظرافت خطوط مرزي در عمليات چاپ مي‌كاهد و كسب جلا را براي پارچه مشكل مي‌سازد. در مواردي مثل چاپ غلتكي ممكن است، اين الياف در پارچه جدا شده و در گراور غلتك قرار گيرد و يا آنكه در چاپ تخت (اسكرين) به تيغه يا پاروي ماشين چسبيده و چاپ را با اشكال روبرو سازد. براي جلوگيري از اين اثرات منفي، پرز در فرآيند پرزسوزي از پارچه جدا مي‌گردد در عمليات پرزسوزي پارچه در حالت كاملاً باز و تحت كشش با سرعتي بين 50 تا 300 متر در دقيقه از مقابل مشعل مي‌گذرد اين عمل را مي‌توان همچنين به كمك صفحات فلزي داغ و يا كويل الكتريكي انجام داد. به هر حال شعله به علت قدرت نفوذ زياد در منفذهاي پارچه، بهترين وسيله پرزسوزي است. بهترين زمان براي انجام پرزسوزي بعد از آهارگيري مي‌باشد. زيرا بر اثر جدا شدن آهار از نخ، تمام الياف كوتاه آزاد گرديده و از سطح پارچه دور مي‌گردد. از آنجايي كه پرزسوزي بعد از آهارگيري به خشك كردن احتياج دارد معمولاً پرزسوزي قبل از آهارگيري انجام مي‌شود. پرزسوزي قبل از آهارگيري راندمان كمتري را نسبت به پرزسوزي بعد از آهارگيري دارد و نايكنواخت‌تر مي‌باشد. در پرزسوزي مخلوط پنبه- پلي استر ممكن است گلوله‌هاي كوچك ذوب شده پلي‌استر سطح پارچه را فرا گيرد. اين گلوله‌ها در رنگرزي، رنگينه بيشتري را به خود جذب كرده و ظاهر پارچه رنگي را نايكنواخت مي‌سازد. در صورت وجود چنين عيبي مي‌توان پرزسوزي پارچه‌هاي پنبه- پلي‌استر را به بعد از اتمام رنگرزي و خشك كردن انجام داد. شايان توجه است كه در پرزسوزي بايد پرز به صورت موثر سوخته شده و در عين حال به پارچه صدمه‌اي وارد نيايد. واضح است كه يكنواختي پرزسوزي داراي اهميت فراوان بوده و در نظر گرفتن نكات زير به كسب آن كمك مي‌كند:

1- يكنواخت بودن شعله گاز در عرض پارچه

2- يكنواخت بودن فاصله پارچه از شعله

3- فشار گاز يكنواخت و قدرت يكنواخت هواكش ماشين

ماشين پرزسوزي مجهز به چهار كوره مي‌باشد كه در صورت احتياج مي‌توان از دو شعله براي هر طرف پارچه استفاده كرد در اين ماشين هوا به داخل پمپ شده و بعد از مخلوط شدن با گاز به كوره تغذيه و مشتعل مي‌گردد. سيلندرهاي كوره‌ها توسط جريان آب، سرد مي‌گردند و در صورت عدم جريان آب سرد، امكان ذوب شدن سيلندرها وجود دارد. در موقع تعويض پارچه، كوره‌ها توسط سوييچ الكتريكي به عقب برگشته تا از سوختن پارچه جلوگيري گردد پارچه‌هاي ظريف بعد از ترك ماشين پرزسوزي معمولاً از يك مخزن آب گذشته و پس از عبور از يك جفت غلتك فولادي پيچيده مي‌شود. مخزن آب علاوه بر خاموش كردن جرقه‌هاي احتمالي روي پارچه، عمل شستشو را نيز تا حدودي انجام مي‌دهد و مي‌توان به آن مواد آهارگير اضافه نمود. پارچه‌هاي ضخيم معمولاً از مخزن آب عبور نكرده و مستقيماً غلتك مي‌گردند. روي بعضي از ماشينهاي پرزسوزي ممكن است غلتك خشك كني جهت خشك كردن كامل پارچه قبل از ورود به ماشين قرار داشته باشد و همچنين ممكن است كه غلتكهاي جرقه‌گير در آخرين قسمت ماشين قرار داده شود تا از حمل جرقه توسط پارچه‌ جلوگيري بعمل آيد. سرعت معمولي پرزسوزي براي پارچه‌هاي ظريف حدود 220-200 متر در دقيقه و براي پارچه‌هاي ضخيم حدود 120 متر در دقيقه مي‌باشد. پارچه را ممكن است كه از يك و يا هر دو رو پرزسوزي نمود.