مقدمه:

مي دانيم كه امروزه بحث محيط زيست و بحران هاي ناشي از آلودگي آن مساله اي كه همه جهانيان را به فكر واداشته. چرا كه محيط زيست ارتباطي تنگاتنگ با حيات و سلامت انسانها داشته و آلودگي آن زندگي همه جانداران را تهديد خواهد كرد. امروز بسياري از انواع بيماريهاي جسمي و رواني مخصوصاً در شهرهاي بزرگ ناشي از همين آلودگيها بوده و انسانها در معرض مرگ تدريجي قرار گرفته اند.

براي حفظ و حمايت از محيط زيست اقدامات مختلفي صورت گرفته. مسائل مربوط به محيط زيست مانند همه مسائل اجتماعي ديگر داراي جنبه هاي حقوقي مي باشد.

در زمينه جنبه هاي حقوقي آنچه مورد بحث ماست بحث حقوق جزا و نقش آن در حمايت از محيط زيست مي باشد.

هدف از اين تحقيق بحث در مورد اين فرضيه است كه آيا حمايت كيفري از محيط زيست و بكار گيري مجازاتهاي شديد عليه آلوده كنندگان محيط زيست بهترين راه حفاظت از محيط زيست است ؟

و پاسخ به اين سوال كه مجازاتهاي وضع شده در زمينه حفاظت محيط زيست از چه نوع است؟

به منظور نيل به اين هدف مطالب را به 5 گفتارتقسيم خواهيم كرد . در گفتار اول به راهها و ديدگاههاي مختلف در زمينه حمايت از محيط زيست مي پردازيم و ديدگاه اسلام و قانون اساسي را بررسي مي كنيم.

در گفتار دوم به بررسي ارتباط حقوق جزا و محيط زيست و در گفتار سوم انواع جرايم زيست محيطي را بررسي مي كنيم. در گفتار چهارم مجازاتهاي زيست محيطي كه در قوانين ايران به چشم مي خورد بررسي مي كنيم و در انتها تشريفات رسيدگي و اندكي به سازمان حفاظت محيط زيست مي پردازيم.

از آنجا كه در اين زمينه بسيار كم كار شده وحتي در دانشكده هاي حقوق و براي دانشجويان حقوق بحثي تازه و ناملموس است سعي كردم با ارائه اين تحقيق و كار در اين زمينه اندكي اهميت اين موضوع را ياد آوري و به لزوم كار در اين زمينه متذكر شوم.

گفتار اول

الف ـ تعريف محيط زيست

محيط زيست يعني چه و تعريفي از آن مي شود ارائه داد؟

بنظر مي رسد ارائه يك تعريف جامع و مانع از محيط زيست تقريباً غيرممكن باشد. چرا كه مفهوم محيط زيست و دامنه شمول آن بسيار گسترده است و تعريفي كه بتواند بطور كامل در برگيرنده همه جنبه هاي آن باشد كاري مشكل است.

چيزي كه به ذهن مي رسد اينست كه تمامي محيط پيرامون و اطراف ما و همه آنچه در اطراف ما بطور مستقيم وغير مستقيم زندگي ما به آن وابسته است محيط زيست ما را تشكيل مي دهند.

دكتر قوام در تعريف محيط زيست آورده اند "محيط زيست به تمامي محيطي اطلاق مي شود كه نسل انسان بطور مستقيم و غير مستقيم به آن وابسته است و فعاليتهاي او در ارتباط با آن قرار دارد."1

در تعريف ديگري چنين آمده: "محيط زيست عبارتست از محيطي كه فرآيند حيات را فراگرفته وباآن برهم كنش دارد, محيط زيست از طبيعت, جوامع انساني و نيز فضاهايي كه با فكر و به دست انسان ساخته شده اند تشكيل يافته است و كل فضاي زيستي كره زمين, يعني زيستكره را فرامي گيرد"2

مي بينيم كه در تعاريف فوق محيط زيست را محيطي مرتبط با حيات و زندگي انسان مي دانند و اين خود نشانه اهميت آنست. چرا كه هر آنچه زندگي بشر را تحت تاثير قرار دهد از اهميت ويژه اي برخوردار است. با توجه به اهميت اين مفهوم كشورها درصدد حمايت از آن برآمدند اما هركشور به يكي بيا برخي از عناصر مشخص زيست محيطي توجه كرده است. به عبارتي هر كشوري با توجه به محيط جغرافيايي, پيرامون و انساني خود جنبه هايي را كه بيشتر باآن در تماس بوده مد نظر قرار داده. مثلاً به طور طبيعي كشوري كه اطراف آن را بيشتر آب فراگرفته بيشتر ذر زمينه حمايت از آبها و مسائل مربوط به صيد فعاليت مي كند يا كشوري كه در آن جنگلهاي فراوان وجود دارد بيشتر به بحث شكار و جنگلها و مراتع پرداخته .

كشور ما ايران با توجه به گستردگي و پهناوري آن و بهره مند بودن از نعمتهاي آب و جنگل و مراتع و وضعيت نابسامان و آلودگي هوا .....بايد در اين زمينه بسيار فعالانه و جدي عمل كند .

به اين منظور نخستين مرحله ارائه يك تعريف جامع و مانع حقوقي از مساله محيط زيست است .

در قوانين كشور ما اعم از قانون اساسي و قوانين عادي و ديگر مقررات , تعريفي از محيط زيست ارائه نشده بنابر اين دراين زمينه نمي توانيم به ديدگاه قانوني اكتفا كنيم.

هم چنين در قوانين بسياري كشورها مانند فرانسه و لهستان نيز تعريف حقوقي از محيط زيست ارائه نشده .

در معاهدات و كنوانسيونهاي بين المللي نيز تعريف خاصي از محيط زيست به چشم نمي خورد . تنها متني كه در اين رابطه به ارائه تعريف نسبتا جامعي از محيط زيست پرداخته قانون يوناني 1996/360 ميباشد.

بر طبق آن محيط زيست1 محيط طبيعي و محيط فرهنگي تركيب مي يابد.

ب- انواع محيط زيست

در بيشتر كتابها محيط زيست را به دو بخش عمده تقسيم كرده اند . اگر چه تقسيم بندي هاي ديگري نيز وجود دارد اما نهايتا مي شود همه را تحت 2 بخش محيط زيست انساني و محيط زيست طبيعي جاي داد .

محيط زيست طبيعي به آن قسمت از محيط زيست اطلاق مي گردد كه , در بر
گيرنده بخشي از فضاي سطح كره زمين است و به دست انسان ساخته نشده است .1

بعبارتي محيط زيست طبيعي محيطي است موهبت خدادي كه بشر در آن دخالت نداشته و شامل جنگل ,آب , هوا , خاك , دشت , رودخانه ,.....است

اما محيط زيست انساني محيط ساخت دست بشر است و محيطي است كه در وجود آن نقش داشته محيطي كه انسان با فكر و انديشه و دست خود و با طرز زندگي خويش ساخته است وسايل خانه ها ، كارخانه ها ، شهر ها ، پاركها ، فاضلاب ها و … مي باشد .

ج – تعريف آلودگي و انواع آلودگي محيط زيست در حقوق ايران

مهمترين بحث و معضل امروزه دنيا در رابطه با محيط زيست مساله آلودگي ها است آلودگي هاي محيط زيست شايد مهمترين علت توجه به محيط زيست باشد . اين آلودگي هاحوزه هاي آب و خاك و هوا و… را تحت تاثير قرار داده اند .

ماده 9 قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست مصوب 1353 تعريف ذيل را از آلودگي به دست مي دهد :

«منظور از آلود ساختن محيط زيست عبارتست از پخش يا آميختن مواد خارجي به آب ، هوا و خاك يا زمين به ميزاني كه كيفيت فيزيكي ، شيميايي يا بيولوژيكي آن را بطوري كه زيان آور به حال انسان يا ساير موجودات زنده يا گياهان و يا آثار و ابنيه باشد ، تغيير دهد . اين نخستين تعريفي است كه از آلودگي محيط زيست در حقوق ايران مطرح شده .

همين تعريف با تغييرات اندكي در تبصره 2 م 688 قانون مجازات اسلامي بيان شده.

طبق تبصره 2 م 688 :«منظور از آلودگي محيط زيست عبارتست از پخش يا آميختن مواد خارجي به آب يا هوا يا خاك و يا زمين به ميزاني كه كيفيت فيزيكي ، شيميايي يا بيولوژيكي آن را بطوري كه به حال انسان يا ساير موجودات زنده يا گياهان يا آثار يا ابنيه مضر باشد تغيير دهد »

پس با توجه به اين تعاريف تقريباً مي فهميم كه آلودگي محيط زيست شامل موارد و انواع مختلفي است و شامل آلودگي آب ، خاك ، صوت ، شيميايي ، هسته اي … بوده و شامل نابودي انسانها و گياهان و حيوانات مي شود . به اين ترتيب مي بينيم كه مهمترين و اساسي ترين مساله بشر امروز بايد توجه به محيط زيست باشد . چراكه هرآنچه با حيات و زندگي انسان در تماس باشد و جان او را مورد تهديد قرار دهد بايد جدي به آن نگريسته شود . اما متاسفانه مساله محيط زيست به قدر كافي مورد توجه قرار نگرفته شايد يكي از اساسي ترين دلايل آن ناآگاهي و عدم اطلاع از عواقب آن باشد .

امروزه انسانها مخصوصاً در شهر هاي بزرگ و آلوده در معرض مرگ و نابودي تدريجي قرار گرفته اند و به انواع و اقسام بيماريها مبتلا مي شوند .

آلودگي هوا نشاط و تندرستي و حتي شادي مردم را مي گيرد و حتي درازاش هيجان و اضطراب و افسردگي و عصبانيت و سر درد را به انسان باز مي گرداند .

آبهاي آلوده ضمن اينكه حيوانات را دچار بيماري هاي گوناگون مي نمايد بر گياهان نيز تاثير گذاشته و در نتيجه انسانهايي را كه از اين گياهان استفاده مي نمايند بيمار مي كند .

بيماري هايي نظير اسهال خوني و اسهال از آلودگي آب توسط انسان بوجود مي آيند. يا در زمينه آلودگي خاك مي بينيم سالانه ميزان زيادي از سطح زمين هاي زراعتي و جنگلها تبديل به ساختمان و ديگر تاسيسات شهري و صنعتي مي شود . مي بينيم كه هر يك از آلودگي ها دنيايي خطرات ، بيماري ها و بدبختي ها را براي انسان به ارمغان مي آورد . تنگي نفس ، بيماري هاي قلبي و ريوي همه از پيامد هاي زندگي در محيطي آلوده است پس با اين وضع توجه به مسائل محيط زيست از اهميت خاصي برخوردار است.

1-مير عظيم قوام, حمايت كيفري از محيط زيست، چاپ اول، (انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست) ص 3

2-كامبيز بهرام سلطاني، مجموعه مباحث و روشهاي شهرسازي ـ محيط زيست ـ چاپ اول، (تهران ، مركز مطالعات و تحقيقات و شهر سازي و معماري ايران) جلد ششم ص 1

1-كامبيز بهرام سلطاني ، مقدمه اي بر شناخت محيط زيست ، چاپ اول (تهران ) ، سازمان حفاظت محيط زيست ص3